نویسنده: مریم علیزاده
20 بهمن 1404
تعریف: از منظر لغوی این اصطلاح، مخفف Free On Board می‌باشد و عمدتا برابر با تحویل کالا در محل اصلی حمل بار است که می‌تواند عرشه کشتی، فرودگاه، راه‌آهن و …. باشد. پس از رسیدن کالا به محل اصلی پس از آن تمامی هزینه‌های برعهده خریدار می‌باشد.
نکات کلیدی:
تحویل کالا تا مقصد (FOB) نشان می‌دهد که مالکیت کالا از خریدار به فروشنده منتقل می‌شود و مشخص می‌کند چه کسی مسئول کالاهای آسیب‌دیده یا از بین رفته در حین حمل‌ونقل است.
FOB مبدا به این معنی است که خریدار پس از ارسال محصول توسط فروشنده، تمام ریسک را بر عهده می‌گیرد.
FOB مقصد به این معنی است که فروشنده ریسک از دست دادن کالا را تا رسیدن کالا به خریدار حفظ می‌کند.
شرایط FOB بر هزینه‌های موجودی، حمل‌ونقل و بیمه تأثیر می‌گذارد.
FOB یکی از مهم‌ترین اصطلاحات در بازرگانی بین‌المللی محسوب می‌گردد که تعیین‌کننده مسئولیت طرفین در ریسک‌ها و خطرات و هزینه‌های در طی مراحل مختلف لجستیک کالا می‌باشد. برخلاف تصور اغلب افراد که این اصطلاح را برابر با تحویل کالا بر عرشه کشتی می‌دانند، FOB مفهومی بسیار وسیع‌تر از این بوده و تاثیر قابل‌توجهی بر هزینه حمل، بیمه و … دارد.
در حقیقت این اصطلاح، نقطه‌ای را در زنجیره تأمین تعریف می‌کند که در آن خریدار یا فروشنده مسئول کالاهای حمل شده، می‌شوند. سفارشات خرید بین خریداران و فروشندگان، شرایط FOB را تعیین می‌کنند و به تعیین مالکیت، ریسک و هزینه‌های حمل‌ونقل کمک می‌کنند.
این اصطلاح حمل‌ونقل با قدمت چند صد ساله، به یک مفهوم حیاتی برای تعیین قابلیت اطمینان و انتقال مالکیت تبدیل شده است. جهانی شدن بازارها و پیشرفت تکنولوژیکی در لجستیک، توزیع و ارتباطات به این معنی است که این امر تقریباً بر هر محصولی که مصرف‌کنندگان خریداری می‌کنند، تأثیر می‌گذارد.
با مشخص کردن اینکه کالاها به صورت FOB مبدا یا FOB مقصد ارسال می‌شوند، شرکت‌ها به وضوح مشخص می‌کنند که هزینه‌ها و خطرات مرتبط با حمل‌ونقل را کجا و چه زمانی متحمل می‌شوند. این امر بر قیمت‌ها و نحوه و زمان حمل‌ونقل کالاها تأثیر می‌گذارد و پیامدهای قابل توجهی برای بیمه، عوارض گمرکی و اختلافات حقوقی دارد.
نحوه محاسبه ارزش FOB
برای محاسبه ارزش FOB از فرمول زیر استفاده می‌شود:
ارزش FOB = قیمت درب کارخانه + سایر هزینه‌ها*
*سایر هزینه‌ها در محاسبه ارزش FOB به هزینه‌های متحمل شده برای قرار دادن کالا در کشتی برای صادرات، هزینه‌های حمل‌ونقل داخلی، انبارداری و انبارداری، جابجایی در بندر، حق‌الوکاله، هزینه‌های خدمات و غیره اشاره دارد.
نحوه محاسبه قیمت درب کارخانه (EX-Factory Price)
فرمول قیمت درب کارخانه:
قیمت درب کارخانه = هزینه تولید + سود
(ب) فرمول هزینه تولید:
1- هزینه تولید = هزینه مواد اولیه + هزینه دستمزد + هزینه سربار
- هزینه مواد اولیه: هزینه مواد اولیه + هزینه حمل‌ونقل و بیمه
- هزینه نیروی کار: دستمزد+ حق الزحمه+ سایر مزایای کارکنان مرتبط با فرآیند تولید
3-1. هزینه سربار: (لیست غیرجامع که تنها محدود به موارد زیر نمی‌باشد):
1-3-1. اقلام املاک و مستغلات مرتبط با فرآیند تولید (بیمه، اجاره و لیزینگ کارخانه، استهلاک ساختمان‌ها، تعمیر و نگهداری، مالیات، بهره وام مسکن)
- اجاره و پرداخت بهره برای کارخانه و تجهیزات
3-3-1. امنیت کارخانه
4-3-1. بیمه (ماشین‌آلات، تجهیزات و مواد مورد استفاده در ساخت کالا
5-3-1. خدمات رفاهی (انرژی، برق، آب و سایر خدمات رفاهی که مستقیماً به تولید کالا مربوط می‌شوند)
6-3-1. تحقیق، توسعه، طراحی و مهندسی
7-3-1. قالب‌ها، قالب‌ها، ابزارآلات و استهلاک، نگهداری و تعمیر ماشین‌آلات و تجهیزات
8-3-1. حق امتیاز یا مجوزها (در ارتباط با ماشین‌آلات یا فرآیندهای ثبت اختراع شده مورد استفاده در ساخت کالا یا حق ساخت کالا)
9-3-1. بازرسی و آزمایش مواد و کالاها
10-3-1. نگهداری و جابجایی در کارخانه
11-3-1. دفع زباله‌های قابل بازیافت
12-3-1. عناصر هزینه در محاسبه ارزش مواد اولیه، یعنی هزینه‌های بندری و ترخیص و عوارض وارداتی پرداخت شده برای اجزای مشمول عوارض.
نگاهی دقیق‌تر به مفهوم FOB و انواع آن
FOB به طور گسترده در حمل‌ونقل دریایی استفاده می‌شود و در معاملات داخلی و بین‌المللی کاربرد دارد. این توافقی است که نشان می‌دهد چه زمانی مالکیت و مسئولیت کالاهای حمل شده از فروشنده به خریدار منتقل می‌شود. این شرایط معمولاً در سفارش‌ها یا قراردادهای حمل‌ونقل گنجانده می‌شوند و زمان و مکان تحویل، قوانین پرداخت و اینکه چه کسی هزینه حمل‌ونقل و بیمه را پرداخت می‌کند، نشان می‌دهند. شرایط FOB در سفارش خرید فروشنده و مشتری تعریف شده است. FOB مالکیت را تعیین نمی‌کند، که در صورتحساب فروش وجود دارد، اما نشان می‌دهد که چه کسی مسئول حمل‌ونقل در مراحل مختلف است. دو نوع اصلی عبارتند از:
FOB مبدا: خریدار مسئول کالاها پس از ترک محل فروشنده است. خریدار هزینه‌ها و خطرات مربوط به حمل‌ونقل را از آن نقطه به بعد متحمل می‌شود.
FOB مقصد: فروشنده مسئولیت کالاها را تا رسیدن به مقصد خریدار حفظ می‌کند. فروشنده هزینه‌ها و خطرات مربوط به حمل‌ونقل را تا آن نقطه متحمل می‌شود.
چه معامله داخلی باشد و چه بین‌المللی، شرایط FOB بر مدیریت موجودی، هزینه‌های حمل‌ونقل و الزامات بیمه تأثیر می‌گذارد. این امر به ویژه برای حمل‌کنندگان کالا مهم است، زیرا هزینه‌ها در سال‌های اخیر به شدت افزایش و کاهش یافته است.
مقایسه FOB مقصد و FOB مبداء
رایج‌ترین اصطلاحات تجارت بین‌المللی Incoterms هستند که توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی منتشر می‌شوند. اما شرکت‌هایی که کالاها را در داخل ایالات متحده حمل می‌کنند باید از قانون تجارت متحدالشکل پیروی کنند. از آنجایی که بیش از یک مجموعه از قوانین و تعاریف قانونی برای FOB وجود دارد که ممکن است از کشوری به کشور دیگر متفاوت باشد، طرفین قرارداد باید مشخص کنند که کدام قوانین حاکم برای حمل‌ونقل استفاده می‌شود.
| برای FOB مبداء | برای FOB مقصد |
ویژگی‌های مشخصه |
| خریدار هزینه‌های حمل‌ونقل را از محل فروشنده تا مقصد نهایی بر عهده می‌گیرد. | فروشنده هزینه‌های حمل‌ونقل را تا رسیدن کالا به مقصد خریدار بر عهده می‌گیرد. | هزینه‌های حمل‌ونقل |
| ریسک از بین رفتن یا آسیب دیدن کالا به محض اینکه کالا از محل فروشنده خارج شود، به خریدار منتقل می‌شود. | ریسک از بین رفتن یا آسیب دیدن کالا تا رسیدن کالا به مقصد خریدار، همچنان بر عهده فروشنده است. | ریسک‌های آسیب و از بین رفتن کالا |
| خریدار حمل‌ونقل و جابجایی را از محل فروشنده تا مقصد نهایی انجام می‌دهد. | فروشنده تا رسیدن کالا به مقصد خریدار، حمل‌ونقل و جابجایی را بر عهده دارد. | ترتیبات حمل‌ونقل |
| خریدار معمولاً بیمه را ترتیب می‌دهد و هزینه آن را پرداخت می‌کند. | فروشنده معمولاً بیمه را ترتیب داده و هزینه آن را پرداخت می‌کند. | بیمه |
| خریدار مسئول ترخیص کالا از گمرک و پرداخت حقوق و عوارض ورودی است. | فروشنده مسئول ترخیص کالا از گمرک و پرداخت حقوق و عوارض ورودی است. | گمرک و عوارض واردات (بین‌المللی) |
| قیمت کالا معمولاً پایین‌تر است زیرا هزینه‌های حمل‌ونقل فراتر از محل فروشنده را شامل نمی‌شود. | قیمت کالاها عموماً بالاتر است زیرا شامل هزینه‌های حمل‌ونقل تا مقصد خریدار نیز می‌شود. | قیمت |
| اغلب برای حمل‌ونقل داخلی یا زمانی که خریدار بر ترجیحات حمل‌ونقل کنترل دارد، استفاده می‌شود. | اغلب برای حمل‌ونقل بین المللی یا زمانی که فروشنده می خواهد خدمات جامع تری ارائه دهد، استفاده می شود. |
موارد استفاده |
مزایا و معایب FOB مبداء و مقصد
مزایای FOB مبداء
FOB مبداء برای خریداران مقرون به صرفه تر است همچنین خریداران کنترل بیشتری بر فرآیند حمل‌ونقل دارند و می‌توانند شرکت حمل‌ونقل مطلوب خود را انتخاب نمایند و هزینه ها را به طور موثرتری مدیریت نمایند.
معایب FOB مبداء
در صورت خرید محموله‌های بزرگ یا مسافت‌های حمل طولانی، این روش می‌تواند برای خریدار پرهزینه تر باشد. زیرا تمامی خطرات مربوط به آسیب یا گم شدن کالا پس از بارگیری کالا برعهده خریدار خواهد بود.
همچنین تمامی امور یافتن شرکت حمل‌ونقل مناسب و مذاکرات مربوط به نرخ حمل‌ونقل و پوشش هزینه های اضافی مانند بیمه نیز برعهده خریدار خواهد بود.
از طرفی این نوع FOB برای فروشندگان نیز ریسک دارد، زیرا قیمت اعلام شده معمولا هزینه های حمل‌ونقل و بیمه را شامل نمی‌شود و موجب می‌گردد تا هزینه نهایی تحویل کالا به مقصد برای خریدار اغلب می‌تواند بالاتر از FOB مقصد باشد که این امر موجب می‌شود پیشنهاد فروشنده کمتر رقابتی باشد و به طور بالقوه بر حجم فروش تأثیر بگذارد.
برای کاهش این خطرات، خریداران باید قبل از موافقت با شرایط FOB مبدا، توانایی خود در مدیریت حمل‌ونقل و هزینه‌های مرتبط را با دقت بررسی کنند. هر دو طرف باید درک روشنی از مسئولیت‌های خود داشته باشند و در طول فرآیند حمل‌ونقل، ارتباط آزاد خود را حفظ کنند.
مزایای FOB مقصد
برای فروشندگان، FOB مقصد به آنها این امکان را می‌دهد که با پذیرش مسئولیت کالاها تا زمان تحویل، خدمات مشتری خود را بهبود بخشند و رضایت و وفاداری مشتری را بهبود بخشند. علاوه بر این، خریداران تا زمان تحویل کالا، مالکیت آن را بر عهده نمی‌گیرند که به آنها امکان می‌دهد قبل از پذیرش کالا، آن را بررسی کنند.
معایب FOB مقصد
در این قرارداد، فروشنده تا زمان دریافت کالا توسط خریدار، مسئول آن است. این بدان معناست که فروشنده ریسک از دست دادن، آسیب دیدن یا تخریب کالا در حین حمل‌ونقل را که می‌تواند بر اعتبار و سودآوری او تأثیر بگذارد، متحمل می‌شود. در صورت بروز هرگونه مشکل در حین حمل‌ونقل، فروشنده باید آنها را حل کند و ممکن است نیاز به تعویض یا بازپرداخت کالاهای آسیب دیده داشته باشد.
علاوه بر این، فروشندگان معمولاً مسئول هزینه‌های حمل‌ونقل هستند که به هزینه‌های کلی آنها اضافه می‌شود. برای جبران این هزینه‌ها، فروشندگان ممکن است نیاز به افزایش قیمت نهایی برای خریدار داشته باشند. این امر می‌تواند بر رقابت‌پذیری فروشنده در بازار تأثیر بگذارد، زیرا خریداران ممکن است گزینه‌های ارزان‌تری را انتخاب کنند. یکی دیگر از معایب برای فروشندگان این است که ممکن است نتوانند فروش را تا زمان تحویل کالا به خریدار ثبت کنند. این امر می‌تواند بر فرآیندهای حسابداری و جریان نقدی آنها تأثیر بگذارد، زیرا ممکن است بین ارسال کالا و دریافت وجه، تأخیر وجود داشته باشد.
علاوه بر این، هنگامی که کالا از بندر مبدا خارج می‌شود، فروشنده کنترل محدودی بر حمل‌ونقل دارد و ممکن است در طول حمل‌ونقل با تأخیر مواجه شود. این امر می‌تواند سؤالاتی را در مورد توانایی آنها در رعایت مهلت‌های تحویل ایجاد کند و خطر قابل‌توجهی برای معاملات FOB مقصد است. فروشندگان باید برنامه‌های احتمالی برای مدیریت تأخیرهای احتمالی و ارتباط مؤثر با خریداران در چنین شرایطی داشته باشند.
برای کاهش این خطرات، فروشندگان باید قبل از توافق با شرایط FOB مقصد، توانایی خود را در تحمل ضررهای احتمالی و مدیریت هزینه‌های حمل‌ونقل درنظر بگیرند. هر دو طرف باید مسئولیت‌های خود را به وضوح درک کرده و در طول فرآیند حمل‌ونقل، ارتباطات باز خود را حفظ کنند تا به هرگونه مشکلی که ممکن است پیش بیاید، رسیدگی کنند.
منابع:
Dara-Abasi, et al. (2025). “Free on Board (FOB) Explained: Who’s Liable for What in Shipping?”. Retrieved December 23, 2025, 2025, from https://www.investopedia.com/terms/f/fob.asp.
hps.trade (2024). “This is the easiest explanation of FOB condition!”. Retrieved June 12, 2024, 2024, from https://www.hps-trade.co.th/column/marine-transport/p4733/.
(MoCI), M. o. C. a. I. (2020). “Method of Calculation of FOB Value.” Retrieved 12/2020, 2020.
